Ando vakeripe:

Josef Schmidt pedar i si­ka­di­pes­ke­ri buti le fa­raj­nistar Ro­ma-Ser­vice

Ando farajniskere khera andi masuni khan­gera­keri gaslina Erbate but kerdo ol. Adaj hetvi­natar dschi para­schtu­jate, o sikaji­pes­kero pomo­schago le Romen­ge­re-tscha­venge del. Sajt schtar berscha imar o „farajn Roma-Ser­vice“, pa­sche o avre akti­vi­tetscha, akan te aja buti kerel. I sika­dipes­keri buti mindig bute­der uso vodschis­kero falato le faraj­nistar ol. So ada butschol taj soske o Burgenland adaj angle hi, phu­kal o Josef Schmidt.

dROMa: Sikadipeskeri buti uso „Roma-Service“ jek bari­ka­no than and lel. Saj ak­tu­jeli pro­jekti del?
So mindig naschel, hi o sikajipeskero pomoschago. Ada butschol, o tscha­ve sako di, hevti­natar dschi pa­raschtu­jate pal i ischkola tel hulim on, use amenda ando faraj­niskero kher an. Taj akor le duj sika­ji­pes­kere meschterkijenca o butja kerde on taj te le tel­schu­ni­pes­kere but­jenge siklim ol. Use al i naphand­li­pes­keri peda­gogik, kaj mindenfelitike koji kerde on, kaj dschi­lado ol, kaj kheldo ol. Vaj pla­katscha use temtscha kerde on, save pe­kamle hi. Taj te mula­tin­tschage del, te le aun pele. Taj te le i cajt use mukla, te eknaj Roman keras, pasche o avre butja. Amen vakeras, kaj on le te schunen taj kaj le te hajon. Vaj amen andi Romani tschib dschi­lavas, andar amari dschi­lakeri kenva. Akan la Coro­na-pan­de­mijaha, sa eknaj avrijal hi.

dROMa: Sar ada ando lejcti ku­re sina?
Le lockdowniha o ischkoli papal use tschapim sina. O tschave online la isch­ko­latar pumare butja usch­tidine, jek kur­kos­kero plan le butjenca ando min­den­fe­litike falati. Taj oda iste on ar dumin­de taj iste le kise­tinde. Taj vascho­da angloplane use amen­de ale, taj akor adaj le sina, dschimeg sa kise­tinde.

dROMa: Ada butschol te o ischkoli use ule, akor use tu­men­de schaj an?
He, o ori, save on ando ischkoli iste ovnahi, akor use amen­de hi le, taj amen lenca len­gere butja keras. Ada sa adaj kerdo ol. Ada mindig mre duj ko­legkiji ke­ren. Ham te tscha­tschi­kan pomo­schago pe­kamlo hi, akor te me le tscha­venca buti kerav. Me pasche mri buti te o „inten­sivi sikaji­pes­kero pomo­schago“ kerav – hat te le tscha­venge jefkar bute­der jek pomo­schago pe­kamlo hi. Akor on use amende an, vaj poarvar, odola butvar o phure­der tschave hi, pumare butja te online bitschan vaj aun haran­go­sinen taj phenen, me na prin­dscha­rav man adaj ar. But lendar tafka komp­juteri khere hi. Taj amen akor phenas lenge sar dschal vaj jek palva­keripe lenge das. Taj te o kontak­to le sikaj­ipes­kere mesch­ter­ki­jendar le mesch­terki­jenca taj mesch­te­renca del.

dROMa: O khetan phandlipe la isch­ko­laha min­dig del?
He, mindig! Ada latscho hi, oja phurtakeri funkci­jona taj kaj amen o famit­lin­pes­kero falato ande las. Mind ande poar khera, trin vaj schtar tschave hi. Ada akor pharo hi. Taj akor nan le cilen schtar komp­juter­tscha khere. Akor latscho hi, te but le tscha­vendar use amende an. Taj on me­rescht an taj mindig, afka sar lo ar kerdo hi.

Burgenland, jek musteriskero than

dROMa: Sar ada kesdintscha?
Kada o „farajn Roma“ use tschapintscha, amen o sikaj­pes­kero pomo­schago prik lijam, akor Erbate ando biros­kero kher andi masuni khan­gerakeri gaslina cidijam. Odo ando jeneri 2017 sina. Taj min­dschart palo semes­teris­kere nugo­dinip­tscha o cile tschave ale. Afka kes­dintscham. Amen ada iste kertscham, mint ada jek bari­kano pro­jekto hi. Kaj le tschaven o schajipe te ol, afka sar le avren: kaj on ande utsche­der ischkoli schaj phiren vaj jek arsikli­pe schaj keren.

dROMa: Taj adaj igen but pe mi­cintscha. Hi i sika­dipes­keri situa­cija adi ando Burgen­land mu­guli jek mus­teri avre vila­genge?
O Burgenland jek musteri than hi, ando cile koji. Use amende na del nisaj „Zigeu­ne­ren­gere klastscha“, kaj o tschave le avren­dar putrim on. Ada na del! Te amen adaj ando isch­koli diklam: Adaj o cile tschave glajchi hi, o use keri­nipe usi religi­jona vaj o telsch­ta­minipe vaj o flogos­kero grup­nakero use keri­nipe, na genel nischta. He, ada tscha­tschi­kan jek musteri hi, te o tschu­li­pengero isch­kola­kero tscha­tschipe – kaj ando Burgen­land o tschib­tscha le hor­vacken­dar, le ung­ri­kendar taj le Romen­dar, si­kade schaj on.

dROMa: Taj adi na del diskri­mi­naci­ja vaj bi­bas­tale angle pe­rip­tscha ando isch­koli?
Na, na, le Devleske schaj palikeras! Na butschol, hot o Ro­men­ge­re-tscha­ve na dscha­nen nischta vaj afka, sa avrijal hi!

dROMa: Ham agun delahi oda, hot Romenge­re-tscha­ve ande son­der­schul­tscha and dschu­mim ule?
Dschi ando 70te, 80te berscha sina ada afka. Te o tschave adi, ando sik­lipe na asaj latsch hi, akor tel schunde vaj pal beschar­de le on – ada agun na delahi. Agun mindschart andi son­der­schul tel len ispid­nahi, taj ada butvar le Romen­ge­re-tscha­ven resla. Na delahi nisaj Romen­ge­re-or­ganisaciji, taj o daja taj o dada vaj o babi taj o papi, pal pumen liker­de. Mind on bastale sina, hot i NS-cajt prik dschiv­de. Adaj butscho­lahi, nisaj kojaha upre te perel! Le Devleske iste pali­keras, kaj pe atschi irin­tscha. Adi sa avri­jal hi: O terne Roma, odola, save schtu­di­rinde vaj arsiklip­tscha kerde, odola jek idol­tschen­gero than ande len. Adaj phenen o tschave: Dik, te oda adaj andi ischkola gelo, ada mesch­teri ol vaj jek utschi posi­cijona hi le. Ada latscho hi. Adala idoltscha del akan, taj ada le tschaven aun taj angle tradel. Te o tschave ada te scho­finel kamna. Taj amen, o sika­ji­peskere mesch­terkiji taj mesch­tertscha, adaj i phur­takeri funkcijona ande las, taj on bastale hi, kaj amen aja funk­cijona odoj ande las. Le cilenge pomo­schim hi, le tscha­ven­ge taj te le mesch­terenge.

Roman andi ischkola

dROMa: Taj pasche te Roman-sikajipe andi isch­kola del.
Adaj i „Unverbindliche Übung Roman“ del. Ada 1994 le didak­ti­si­rini­peha le Burgen­land-Ro­ma­nis­tar andi khetani buti la universitetaha Gereci kes­dintscha taj akor le tschu­lipen­gere isch­kola­kere tscha­tschi­peha – odoj 1996 tel pisin­do ulo, hot te Roman-si­ka­jipe andi forma Unverbindliche Übung (UVÜ) kerdo schaj ol. O cile ischkoli ande oja cajt le thanes­kere isch­kolakere rotistar aun pisim ule, hot akan oda schaj kerdo ol, te dosta tschave khetan pele. Taj ando phure 90te berscha akor, jefkar ando kurko, o sikajipe delahi. Akor igen but tschave use sina. Erbate ande min­den­felitike ischkoli: flogos­keri isch­kola, hauptschul, ando duj tschib­tscha­kero gim­nasijum. Taj te andi flogos­keri ischkloa Tenu Erba, odoj te mindig gadschi­kane tschave use sina!

dROMa: Te avre daja taj dada puma­re tscha­ven aun mej­dinde?
He, ham te o tschave kamnahi ada. Ada angle iste tumen­ge terdscha­ren, adala tschave masch­kar 6 taj 10 berscha hi, andi flo­goskeri ischkola, taj odola phenen: Me ada te kerel kama, kaj man i tschib intere­si­rinel. Le cile pedago­gendar taj te upral o lek utsche­der than, la sikadipeskera direk­cijo­natar, ada mindig pomo­schago usch­tidlahi. Taj kada „Roma-Service“ ker­do ulo, i UVÜ mindschart prik lijam. Mint dschene iste on, save i tschib dsch­anen taj save te uso kodi­fici­ri­nipe taj didakti­siri­nipe use sina. Tschak odola te sikal troman. Dschene, save na isch­kolakere dschene hi, na troman andi ischkola ande, ham amen jek barikano terdschojipe hi. Akan Erbate andi flogos­keri ischkola taj andi EMS, i aguni hauptschul, si­kavas. Odoj del ada sikajipe. Diklo iste ol, kaj o tschave terdschon, kaj len tel schaj hulines. Poar lendar tschak pasivi vake­rasch­tscha hi, ham on but dschanen. Kaj te o babi taj o papi lenca khere Roman va­keren. Amen o pisi­nipe lenge sikavas taj i gramatika, ande jek loki forma. Ada jek upre dipe hi, mint tut jek khetan keve­rimi klas hi, andar i erschti klas dschi usi schtarti. O jek imar te pisinel dschanel, taj o kija iste le erscht siklol. Upre ada iste diklo ol.

Igen but pe kertscha

Amen akan te but la Pedagogischi utscha ischkolaha Burgenland khetan butscha­linas. Adaj te mindig tala­linip­tscha del, kaj flogos­kere grupn fatre­tim hi. Odoj o „Forum4Burgenland“ del, taj adaj te jek fochis­kere alaven­geri kenva le mesch­terki­jenge taj mesch­teren­ge ar butscha­lim ol. Te histo­rischi koji taj aun dikipes­kere tablini. On te „info-di­vesa“ keren taj khetane mula­tintscha­ge, kaj akor koji, afka sar i historija le Romen­dar, famitlim ol. O horvacke imar dur isch­ko­lakere kenvi keren, odolen­ge nan ada nisaj nevipe. Ham adaj akan tscha­tschikan o cile use hi, te o ungrike taj o Roma.

dROMa: Ada le schtu­den­tenge hi, odola odoj in­for­ma­ciji usch­tiden?
He. Kaj on akor, te le meschtertscha hi, imar jeke dscha­nipeha ari dschan. Te len akor paloda isch­kolasch­tscha andar jek flogos­keri grupn hi. Te na on, tafka jeka flogos­kera grup­na­ke aun kerinen.

dROMa: Telal o schtudentscha te Roma hi?
He, del valasave, odola meschtertscha on. Taj avre i ischkola le socijali but­jenge Pinka­fate kher roden. Taj but le terne dschuv­lendar andi schpita vaj ano nasvalen­gero flej­ginipe butscha­linen. Igen but pe kertscha.

dROMa: Nevo hi te jek pro­jekto la sikadi­pes­kera direkci­jonaha. Vasch soste dschal adaj?
Adaj neve sikajipeskere materijaltscha kerde on. Sa le online-se­le­tos­kere for­menge upre butscha­lim ol, afka, kaj akor odoj siklipeskere patra andi digitali forma te del. Le mesch­terenge, ham te le tscha­venge. Ada la sikadi­peskera direkc­ijo­natar Bur­gen­land ar gelo, le scherostar le tschu­lipen­gere ischko­la­kere kojastar, Karin Vukman-Artner, oj ada ini­ci­rintscha. Ada bersch jefkar ande mri sikajipeskeri ora li sina taj sa aun peske dikla taj te o ORF use sina. Taj paloda phentscha mange, hot jek projekto uso keripe sikaji­peskere materi­ja­lendar le Roma­ne-si­kaj­ipes­ke, dela. Materi­jaltscha na tschak amenge, le Romenge ojs mesch­tertscha, te le avrenge, lengere ajgeni fala­tenge taj pro­jektenge, afka, hot sakone jek use astaripe hi. Akor upre oja sele­toskeri forma dschas taj odola koji ar tuke dschu­mines. Taj adaj te pisim hi, sar ada didakti­schi prik be­schardo schaj ol.

Heftlini taj kheliptscha

dROMa: Tumen te jek tschavengeri heftlina ari den, savi Romani andi khe­li­pes­keri forma famit­li­nel. Ka­saha adaj khe­tan butscha­linen?
I „MiniMulti“ imar bojd 30 berscha del. Amen adaj le horvacke kul­tura­kere faraj­niha khetan butscha­linas. Mro partne­ri adaj o Stefan Bunyai hi, odoleha me khetan butscha­linav. Ov o direkteri andi flogos­keri ischkola Parndorf hi taj o schero la redak­ci­jo­natar, kaj te avre mesch­terkiji taj mesch­tertscha meg use hi. Taj o ardiptscha andi hor­vacki tschib taj ande Romanes del. O heftlini te ando sika­jipe and be­scharas, andi UVÜ. Ham o tschave te use amende ando sika­ji­peskero pomo­schago len usch­tiden. Adaj genas len taj te duach len butscha­linas. Ada tscha­tschi­kano sika­ji­peskero mate­rijal hi. Ande Roma­nes butja upre dim on, geni­peskere butja taj te reclini del. Taj te aun diptscha usi didakti del, hat sar lo and be­schardo schaj ol vaj iste. Mindig latsche historiji ande hi, butvar use jek tema: pedar o ber­sches­kere cajtscha vaj pedar i lob­dake­ri-EM, oja heftlina ande oja cajt igen sik bejg sina. Vaj te jek jubilejum ulo, hat sar ando arto bersch „100 berscha Burgen­land“. Taj ada le tscha­venge tecinel, taj na tschak lenge, te le bare dsche­nenge.

dROMa: Jek cajt te o Roma an­dar i Slo­venija use sina.
Jek cajt, he. On amendar o koji uschtidine taj akor sa ande pu­maro slove­nitiko Romani prik be­scharde. Ham tschak duj berscha afka sina – asaj dur, dschi­meg lenge ada finan­ci­jeli ar pe gelo. Te amen, kada kes­din­tscham, schov ardip­tscha kerahahi, sake duj masek­tscha, taj akan tschak buter duj ando cilo bersch keras.

dROMa: Vasch jek khelipeskeri sikaji­pes­keri forma te ande jek nevo pro­jekto dschal …
He, o tschibtschakere siklipeskere kheliptscha. Kada ando 1990te berscha o Roman tel pisim ulo, te sikli­peskere khelip­tscha ent­viklim ule, save upro kompjuteri khelde schaj ovnahi. Adala o tschave, ham te o daja taj o dada, meresch aun lenahi. Ande oja cajt ada igen ak­tujeli sina, la tech­nikatar, ham upro aktujeli sistem­tscha na naschen adala khe­liptscha buter.

dROMa: Taj adaj neve kheliptscha dela?
He. O Emmerich Gärtner-Horvath ada ande jek vakeripe le Dieter Halwachsiha upre astar­tscha, taj akan adala khe­liptscha neve upre butscha­lim on. Andi khe­tani buti la uni­ver­si­te­taha Gereci, le Dieter Halwachsiha taj la Zuzana Bodnárováha. Ada pro­jekto pedar poar berscha te naschel, ham akan jefkar tschak jek grup­nakero va­keripe dija. Akan diklo ol, so del taj sar ada prik butschalim schaj ol. Le kompju­te­renge taj le smart­phonen­ge, kaj i App tel lonim schaj ol. Akor papal sa tscha­tschikan up to date hi. Uso tschib­tscha­kere khe­liptscha akor te papal siklipes­kere koji use an, save i historija le Romendar ando khe­liptscha and te fojinel muken. Kaj te ada siklim te ol.

O vakeripe kertscha o Roman Urbaner.

Dieses Interview erscheint in leicht ge­kürz­ter Fas­sung in der Aus­gabe 60 un­se­res Magazins dROMa.

Tweet